Tôi không viết cuốn này để bạn trở nên chuyện ấy hơn. Tôi cũng không viết để bạn tìm ra một phương pháp, một bước đi, hay một chiến lược nào cả. Nếu bạn đang tìm kiếm những thứ đó, đây có thể không phải nơi bạn muốn ở lại.
Tôi đã làm kinh doanh đủ lâu để biết rằng chuyện ấy là một từ mà nhiều người dùng mà không biết mình đang nói về điều gì. Nó trở thành cái đích mà mọi hành động đều hướng tới, trở thành thước đo cho mọi quyết định, và dần dần, nó trở thành cái bóng bao trùm lên tất cả những gì ta làm mà ta không nhận ra. Tôi đã thấy những người đuổi theo thành công như đuổi theo một cái bóng. Họ chạy càng nhanh, cái bóng càng xa. Và khi họ dừng lại, họ nhận ra rằng cái họ đuổi theo không bao giờ ở đó để bắt. Nó chỉ là phản chiếu của ánh nhìn trên tường.
Tôi đã từng ngồi trong những buổi tiệc của giới kinh doanh. Mọi người bắt tay, trao danh thiếp, nói về doanh thu, về thị trường, về những thương vụ sắp tới. Và tôi nhìn họ, nhìn những nụ cười, những cái gật đầu, những ly rượu nâng lên, và tôi tự hỏi: có bao nhiêu người ở đây thực sự biết mình đang làm gì? Không phải biết công việc. Mà biết lý do. Biết tại sao. Và câu hỏi tại sao đó, khi nó đến, thường làm im lặng cả một phòng đầy người đang nói.
Tôi đã thấy một người đàn ông đứng trước cửa sổ văn phòng cao tầng, nhìn ra thành phố về đêm. Anh ta đã đạt được mọi thứ mà người ta nói là chuyện ấy. Nhưng anh ta đứng đó một mình, lúc mười một giờ đêm, và tôi biết anh ta đang hỏi câu hỏi mà không ai trong phòng họp ban ngày dám hỏi: tất cả những thứ này có ý nghĩa gì không? Không phải ý nghĩa cho người khác. Mà ý nghĩa cho anh ta. Và câu hỏi đó, khi nó đến, không mang theo câu trả lời. Nó mang theo sự trống rỗng. Và sự trống rỗng đó làm anh ta sợ hơn bất kỳ con số kinh doanh nào.
Tôi đã gặp một người phụ nữ khởi nghiệp lần thứ ba. Cô ấy nói với tôi rằng cô đã bán hai công ty trước đó, mỗi công ty với giá cao hơn cái trước. Nhưng cô không cười khi nói điều đó. Cô nói như thể đang đọc một báo cáo về người khác. Tôi hỏi cô cảm thấy thế nào. Cô im lặng một lúc rồi nói: tôi không biết. Ba từ đó, khi cô nói ra, mang theo một trọng lượng mà rất ít người trong kinh doanh dám mang. Tôi không biết mình là ai nếu không phải người khởi nghiệp. Tôi không biết mình là gì nếu không có công ty. Và cô nói điều đó không phải để than vãn. Cô nói vì cô đã nhìn thấy điều gì đó mà rất ít người nhìn thấy: rằng chuyện ấy có thể trở thành một cái vỏ. Và bên trong cái vỏ đó, có thể trống không.
Nhưng cuốn sách này không nói về điều đó. Ít nhất là không theo cách mà mọi người mong đợi.
Đây là một cuốn sách về sáng tạo. Không phải sáng tạo như một kỹ năng để học, không phải như một tài sản để sở hữu, và chắc chắn không phải như một công cụ để đạt được những gì bạn muốn. Sáng tạo, trong ngữ cảnh tôi muốn nói, là một cách hiện diện với công việc mà không cần bảo đảm bất kỳ điều gì.
Tôi đã nhìn thấy nhiều người làm kinh doanh. Có những người xây dựng doanh nghiệp lớn, có những người mất tất cả, và có những người ở giữa hai thái cực đó mà không biết mình đang ở đâu. Nhưng điều làm tôi chú ý không phải những con số, những hợp đồng, hay những bước ngoặt kinh tế. Điều làm tôi chú ý là khoảnh khắc mà một người nào đó ngừng lại, thực sự ngừng lại, và nhìn lại những gì mình đang làm, và trong khoảnh khắc đó, họ nhận ra mình không biết mình đang làm gì.
Khoảnh khắc đó rất hiếm. Vì hầu hết mọi người không ngừng lại. Họ chạy. Họ chạy vì sợ bị tụt lại, sợ mất cơ hội, sợ nhìn thấy điều gì đó mình không muốn nhìn. Và cái tôi muốn viết trong cuốn sách này chính là những gì xảy ra nếu họ ngừng lại. Không phải để tìm ra câu trả lời. Mà để sống trong câu hỏi.
Tôi đã thấy một người đàn ông ngồi trong quán cà phê lúc nửa đêm. Anh ta mặc vest, cà vạt lỏng, mắt nhìn vào ly cà phê đã nguội. Anh ta không đọc gì, không nhắn tin cho ai. Anh ta chỉ ngồi đó. Và tôi biết, dù không nói chuyện với anh ta, rằng anh ta đang ở trong một khoảnh khắc mà rất ít người trong kinh doanh dám ở. Khoảnh khắc mà anh ta không biết mình đang làm gì. Không phải vì anh ta không hiểu công việc. Mà vì anh ta hiểu quá rõ, và điều anh ta hiểu làm anh ta ngừng lại.
Tôi không hỏi anh ta đang nghĩ gì. Tôi cũng không nói chuyện với anh ta. Tôi chỉ ngồi ở bàn bên cạnh, uống cà phê của mình, và cảm thấy một sự đồng cảm không cần lời. Bởi vì tôi cũng đã ở trong khoảnh khắc đó. Nhiều lần. Và mỗi lần, tôi đều cảm thấy cô độc. Không phải vì không có ai xung quanh. Mà vì không ai xung quanh hiểu rằng tôi đang ở đó.
Tôi đã từng ngồi trong một cuộc họp kéo dài bốn tiếng. Mọi người tranh luận về chiến lược, về đối thủ, về thị trường. Và tôi ngồi đó, nhìn họ, và tự hỏi: chúng ta đang tranh luận về cái gì? Không phải câu hỏi không hiểu nội dung. Mà câu hỏi về động lực. Tại sao chúng ta cần thắng? Tại sao chúng ta cần lớn hơn? Tại sao chúng ta cần nhiều hơn? Và tôi nhận ra rằng trong phòng họp đó, rất ít người đặt câu hỏi đó. Họ chỉ đặt câu hỏi: làm thế nào để thắng? Làm thế nào để lớn hơn? Làm thế nào để nhiều hơn? Và sự khác biệt giữa hai loại câu hỏi đó là tất cả.
Tôi không phải một chuyên gia. Tôi không có bằng chứng nào để đưa ra một luận điểm. Tôi chỉ có những gì tôi đã thấy, đã sống, và đã nhận ra rằng mình hiểu sai trong suốt một thời gian dài. Và điều tôi nhận ra không phải một kiến thức mới. Nó chỉ là một sự tĩnh lặng mà tôi đã mất thời gian rất lâu để tìm lại.
Kinh doanh, với tôi, không còn là một trò chơi để thắng. Nó là một cách tiếp xúc với thế giới. Một cách mà qua đó, ta không chỉ tạo ra sản phẩm hay dịch vụ, mà ta tạo ra chính mình, hoặc ít nhất, ta có cơ hội nhìn thấy mình đang tạo ra cái gì.
Tôi đã làm nhiều việc trong đời. Tôi đã xây dựng, đã phá bỏ, đã khởi nghiệp, đã đóng cửa, đã thuê người, đã sa thải, đã ký hợp đồng, đã kiện tụng, đã được ca ngợi, đã bị chỉ trích. Và sau tất cả những điều đó, tôi nhận ra rằng không có cái nào trong số đó là điểm đến. Chúng chỉ là những bước đi. Và tôi đã dành quá nhiều thời gian để nghĩ rằng mình đang đi đến đâu, thay vì để ý rằng mình đang đi như thế nào.
Cách đi đó, dù đi đến đâu, là điều thực sự quan trọng. Không phải đích đến. Không phải chuyện ấy. Không phải số tiền cuối cùng. Mà là cách bạn đi. Là liệu bạn có nhìn xung quanh khi đi. Liệu bạn có dừng lại khi cần. Liệu bạn có nghe thấy tiếng của mình giữa tất cả những tiếng ồn.
Tôi đã từng nghĩ rằng mình cần một kế hoạch. Một bản đồ. Một danh sách các mục tiêu. Và tôi đã có tất cả những thứ đó. Nhưng tôi nhận ra rằng kế hoạch không phải là điều quan trọng. Quan trọng là liệu bạn có còn nhìn thấy mình khi đang thực hiện kế hoạch đó không. Hay bạn đã biến thành một phần của kế hoạch. Một bánh răng trong cỗ máy mà chính bạn đã tạo ra.
Tôi đã từng làm việc với một người rất tài giỏi. Anh ta có thể giải quyết mọi vấn đề kinh doanh. Anh ta có thể nhìn một báo cáo tài chính và nói chính xác điều gì đang sai. Anh ta có thể đàm phán với bất kỳ ai và đạt được điều mình muốn. Nhưng một hôm, anh ta gọi điện cho tôi lúc nửa đêm và nói: tôi không biết mình đang làm gì nữa. Không phải vì anh ta mất khả năng. Mà vì anh ta nhìn thấy rằng khả năng đó không còn ý nghĩa gì với anh ta nữa. Anh ta đã trở thành một người giỏi giải quyết vấn đề, nhưng anh ta không còn là người đặt ra câu hỏi.
Nếu bạn mong đợi những câu chuyện về người vượt qua khó khăn để đạt điểm cao nhất, bạn sẽ thất vọng. Nếu bạn mong đợi những bí quyết giúp bạn vượt trội hơn đối thủ, đây không phải nơi dành cho bạn. Nhưng nếu bạn đã từng có một khoảnh khắc, dù ngắn ngủi, ngồi một mình trong văn phòng, trong quán cà phê, hay trên chuyến bay muộn, và tự hỏi: mình đang làm cái gì vậy? thì có lẽ cuốn sách này viết cho bạn.
Không phải vì tôi có câu trả lời. Mà vì tôi cũng đang ở trong câu hỏi đó.
Tôi nhớ một lần tôi ngồi một mình trong văn phòng lúc hai giờ sáng. Mọi người đã về từ lâu. Đèn hành lang vẫn sáng nhưng không có tiếng động. Tôi nhìn vào màn hình máy tính, nhìn vào những con số, những biểu đồ, những email, và tôi tự hỏi: tất cả những thứ này để làm gì? Không phải vì tôi không biết công việc của mình. Mà vì tôi biết quá rõ, và điều tôi biết làm tôi thấy trống rỗng.
Trống rỗng đó không phải thiếu hụt. Nó là một trạng thái mà trong đó, mọi thứ bạn từng nghĩ là quan trọng đều không còn giá trị. Không phải vì chúng vô giá trị. Mà vì bạn nhận ra rằng bạn đã gán giá trị cho chúng mà không hỏi tại sao.
Và câu hỏi tại sao đó, khi nó đến, không mang theo câu trả lời. Nó mang theo sự im lặng. Và trong sự im lặng đó, nếu bạn đủ can đảm để ở lại, bạn sẽ thấy một điều gì đó mà rất ít người trong kinh doanh nói về. Bạn sẽ thấy rằng công việc của bạn, dù là gì, không phải cái đích. Nó chỉ là cách bạn tiếp xúc với thế giới. Và cách tiếp xúc đó có thể đúng, có thể sai, nhưng quan trọng hơn, nó có thể có ý thức hoặc không có ý thức.
Và điều tôi muốn viết trong cuốn sách này chính là ý thức đó. Không phải như một lý thuyết. Mà như một sự chứng kiến.
Tôi đã từng nghĩ rằng chuyện ấy sẽ mang lại sự tự do. Tôi đã từng nghĩ rằng nếu tôi đạt được những gì mình đặt ra, tôi sẽ cảm thấy nhẹ nhõm. Nhưng tôi đã thấy rằng thành công không mang lại sự tự do. Nó mang lại những gì bạn đã đánh đổi để có nó. Và nếu bạn không biết mình đã đánh đổi gì, bạn sẽ cảm thấy trống rỗng ngay cả khi đang đứng trên điểm cao nhất.
Tôi nhớ một người bạn đã bán công ty của mình với giá rất cao. Anh ta có tiền. Có thời gian. Có tự do. Nhưng anh ta không có gì để làm. Và cái không có gì để làm đó đau hơn cái không có tiền rất nhiều. Vì khi bạn không có tiền, bạn còn có mục tiêu. Khi bạn không có mục tiêu, bạn còn có gì?
Anh ta đã từng gọi điện cho tôi lúc ba giờ sáng. Không phải vì có chuyện gì khẩn cấp. Mà vì anh ta thức. Và anh ta không biết tại sao mình thức. Và anh ta không biết cần làm gì với sự thức đó. Tôi nghe anh ta nói về những thứ anh ta đã đạt được. Và tôi nghe thấy sự trống rỗng trong giọng anh ta. Không phải vì anh ta không biết ơn. Mà vì anh ta không biết mình là ai nữa.
Tôi đã từng nhìn thấy một người đàn ông khác, già hơn, ngồi trên băng ghế công viên lúc sáu giờ sáng. Ông ta mặc đồ thể thao, đã ngừng chạy, đang thở hổn hển. Ông nhìn ra hồ nước và tôi hỏi ông đang nghĩ gì. Ông nói: tôi đã chạy ba mươi năm. Tôi đã chạy để khỏe, để trẻ, để sống lâu. Và hôm nay tôi dừng lại, và tôi nhận ra rằng tôi không biết mình đang chạy khỏi cái gì. Ông nói điều đó với một nụ cười buồn. Không phải nụ cười của sự đau khổ. Mà là nụ cười của người vừa nhìn thấy một điều gì đó mà mình đã tránh né quá lâu.
Đó là điều tôi muốn nói trong cuốn sách này. Không phải cách để tránh điều đó. Mà cách để nhìn thấy nó. Và khi bạn nhìn thấy nó, bạn có thể chọn. Không phải chọn để tránh. Mà chọn để sống cùng.
Tôi không viết cho những người đã tìm thấy câu trả lời. Tôi viết cho những người đang ở trong câu hỏi. Và câu hỏi đó không phải yếu đuối. Nó là mạnh mẽ. Nó là nơi mà mọi điều thực sự quan trọng bắt đầu.
Nếu bạn đang đọc những dòng này và cảm thấy rằng có điều gì đó trong bạn đang gật đầu, dù không hiểu tại sao, thì có lẽ bạn cũng đã ở trong câu hỏi đó. Và tôi không có gì để khuyên bạn. Tôi chỉ có thể nói: tôi cũng ở đó. Và đôi khi, việc biết rằng mình không cô độc trong câu hỏi đó đã đủ.
Mọi người nói sáng tạo bắt đầu từ ý tưởng. Họ nói như thể ý tưởng là một hạt giống rơi vào đầu mình từ nơi nào đó, và việc của ta là trồng nó cho nó lớn. Nhưng tôi đã thấy điều đó không đúng. Ít nhất là không đúng với tôi.
Ý tưởng không đến từ một nơi nào cả. Ý tưởng đến từ một nơi trống rỗng. Và cái trống rỗng đó không phải thiếu hụt, nó là một dạng kiến trúc. Nó là không gian mà họ phải xây dựng, không phải bằng vật liệu, mà bằng sự tĩnh lặng.
Tôi đã nghe nhiều người nói về brainstorming, về mind mapping, về các kỹ thuật để tạo ra ý tưởng. Họ nói như thể ý tưởng là một thứ có thể sản xuất theo yêu cầu. Nhưng tôi đã thử những kỹ thuật đó. Tôi đã ngồi trong các phòng họp với bút marker và giấy trắng. Tôi đã vẽ sơ đồ, đã liệt kê, đã phân loại, đã kết nối. Và sau tất cả, tôi có những ý tưởng. Nhưng chúng đều có một điểm chung: chúng không phải của tôi. Chúng là sản phẩm của quá trình. Và sản phẩm của quá trình thường không có hồn.
Tôi đã từng ngồi trong một buổi workshop sáng tạo. Người hướng dẫn yêu cầu chúng tôi viết mười ý tưởng trong năm phút. Mọi người viết. Giấy được dán lên tường. Có những ý tưởng hay. Có những ý tưởng lạ. Nhưng khi buổi workshop kết thúc, không ai làm gì với những ý tưởng đó. Chúng nằm trên tường một lúc, rồi bị gỡ xuống, rồi bị vứt đi. Và tôi tự hỏi: ý tưởng được tạo ra trong áp lực có phải ý tưởng không? Hay đó chỉ là phản xạ? Phản xạ của não bộ trước một kích thích. Và phản xạ không phải sáng tạo.
Tôi đã từng đọc những cuốn sách về sáng tạo. Chúng đều nói về quy trình: bước một, bước hai, bước ba. Làm thế này, làm thế kia. Và tôi đã thử theo. Tôi đã làm đúng mọi bước. Nhưng kết quả không phải sáng tạo. Kết quả là một sản phẩm giống sáng tạo nhưng không có nhịp thở. Như một búp bê trông giống người nhưng không sống.
Tôi nhớ những ngày đầu làm kinh doanh. Tôi nghĩ rằng mình cần một ý tưởng lớn. Một ý tưởng hay. Một ý tưởng mà khi nói ra, mọi người sẽ gật gù và nói: cái này chắc chắn chuyện ấy. Tôi đã mất nhiều tháng, có lẽ là nhiều năm, để tìm ý tưởng đó. Tôi đọc sách, đi hỏi ý kiến, tham gia các buổi họp, ghi chép vào sổ, vẽ sơ đồ, lập kế hoạch. Và mỗi ý tưởng tôi tìm thấy đều có một cái gì đó sai. Hoặc thị trường nhỏ quá, hoặc đối thủ nhiều quá, hoặc tôi không đủ nguồn lực.
Bây giờ tôi hiểu rằng tôi không tìm thấy ý tưởng nào vì tôi chưa sẵn sàng để nhìn. Tôi đang nhìn bằng cái đầu muốn tìm ý tưởng, chứ không phải bằng cái đầu có thể nhìn thấy.
Tôi đã từng nghĩ rằng nếu tôi đọc đủ nhiều sách, gặp đủ nhiều người, đi đủ nhiều nơi, thì ý tưởng sẽ đến. Nhưng tôi đã làm tất cả những điều đó, và ý tưởng không đến. Ít nhất là không phải ý tưởng thực sự. Những ý tưởng tôi có được đều là sự kết hợp của những gì tôi đã đọc, đã nghe, đã thấy. Chúng không phải của tôi. Chúng là của người khác, được xáo trộn lại.
Tôi nhớ một buổi tối tôi ngồi một mình trong quán cà phê. Tôi mang theo cuốn sổ ghi chép đầy những ý tưởng. Mỗi trang là một ý tưởng mà tôi đã nghĩ là tốt vào lúc nào đó. Tôi lật từng trang. Và tôi thấy rằng không có cái nào trong số đó làm tôi rung động nữa. Không phải vì chúng tồi. Mà vì chúng không phải của tôi. Chúng là của những người tôi đã đọc, của những người tôi đã gặp, của những cuốn sách tôi đã lướt qua.
Sáng tạo không phải quá trình có ý tưởng rồi thực hiện nó. Sáng tạo là quá trình mà trong đó, bạn để cho mình ở trong một trạng thái mà ý tưởng có thể xuất hiện, hoặc không xuất hiện, mà bạn không bị ảnh hưởng.
Tôi biết một người làm kinh doanh. Anh ấy xây dựng một công ty rất chuyện ấy theo định nghĩa thông thường. Anh có nhiều nhân viên, doanh thu lớn, văn phòng đẹp. Và một hôm, anh nói với tôi rằng anh không biết vì sao mình bắt đầu công ty đó. Không phải vì anh không nhớ. Mà vì anh nhớ, và anh thấy rằng lúc đó anh không thực sự chọn. Anh chỉ phản ứng. Phản ứng với nỗi sợ bị bỏ lỡ, phản ứng với áp lực của gia đình, phản ứng với hình ảnh thành công mà anh đã ngấm nhiễm từ nhỏ.
Anh nói điều đó không phải để than vãn. Anh nói vì anh đã nhìn thấy điều gì đó mà rất ít người trong vị trí của anh nhìn thấy: rằng công ty của anh, dù lớn thế nào, cũng chỉ là một cách anh đã chọn để không nhìn thấy mình.
Tôi hỏi anh: vậy anh sẽ làm gì bây giờ? Anh nói anh không biết. Và trong câu trả lời đó, tôi thấy một sự tự do mà rất ít người có. Sự tự do của việc không biết. Sự tự do của việc không cần biết.
Tôi không nói rằng mọi doanh nghiệp đều như vậy. Tôi chỉ nói rằng có một khả năng: rằng chúng ta dùng kinh doanh để chạy trốn điều gì đó, và sự chạy trốn đó được gọi là sáng tạo.
Nhưng sáng tạo thực sự là gì? Tôi không biết. Tôi chỉ biết rằng nó không có liên quan nhiều đến ý tưởng. Ý tưởng là sản phẩm của sáng tạo, không phải nguồn của nó. Nguồn của nó nằm ở chỗ nào đó sâu hơn, ở nơi mà bạn không thể diễn tả bằng ngôn từ. Nó ở trong cách bạn nhìn một vấn đề mà không cần giải quyết nó. Trong cách bạn ngồi bên cạnh một người mà không cần thuyết phục họ. Trong cách bạn đứng nhìn một thứ không hoạt động mà không vội vàng sửa nó.
Tôi đã từng đi qua một công viên và thấy một người đang vẽ. Anh ta không vẽ gì cụ thể. Anh ta chỉ đang phác thảo những đường nét trên giấy. Tôi hỏi anh ta đang vẽ gì. Anh ta nói anh không biết. Anh ta nói anh chỉ đang để bút chì di chuyển. Và trong sự di chuyển đó, đôi khi một hình dạng xuất hiện. Không phải vì anh ta tìm nó. Mà vì nó tự xuất hiện.
Tôi nghĩ sáng tạo cũng như vậy. Không phải vì bạn tìm ý tưởng. Mà vì bạn tạo ra một không gian mà ý tưởng có thể xuất hiện. Và không gian đó không phải một phòng họp. Không phải một buổi brainstorming. Nó là một trạng thái bên trong.
Tôi đã từng ngồi trong một cuộc họp mà mọi người đang tranh cãi về hướng đi của sản phẩm. Mọi người đều có ý kiến, đều có dữ liệu, đều có lý lẽ. Và tôi ngồi đó, không nói gì, vì tôi biết rằng mình không có câu trả lời. Và chính sự im lặng đó, không phải vì tôi thông minh hơn, mà vì tôi thực sự không biết, đã mở ra một không gian mà sau đó, một ý tưởng thực sự xuất hiện. Không phải ý tưởng của tôi. Nó chỉ xuất hiện trong không gian đó.
Sau cuộc họp, có người hỏi tôi: tại sao anh không nói gì? Tôi trả lời: vì tôi không có gì để nói. Họ nghĩ tôi khiêm tốn. Nhưng tôi không khiêm tốn. Tôi chỉ thật sự không biết. Và trong sự không biết đó, có một không gian mà sự biết không thể tạo ra.
Tôi đã từng thấy một nhà thiết kế làm việc. Cô ấy ngồi trước máy tính nhiều giờ, không vẽ gì. Cô chỉ ngồi đó, nhìn màn hình trắng. Đồng nghiệp của cô nghĩ cô đang bí. Nhưng tôi biết cô không bí. Cô chỉ đang chờ. Chờ cái gì? Cô cũng không biết. Nhưng cô biết rằng nếu cô bắt đầu vẽ quá sớm, cô sẽ vẽ cái gì đó mà cô đã vẽ trước đó. Và cô không muốn vẽ lại.
Tôi đã từng sợ không gian trống. Tôi đã từng lấp đầy lịch của mình để không có thời gian trống. Tôi đã từng mở laptop ngay khi thức dậy để không phải đối mặt với khoảnh khắc mà không có gì xảy ra. Nhưng tôi đã học được rằng không gian trống không phải kẻ thù. Nó là đất. Và ý tưởng, nếu có, sẽ mọc từ đất đó. Không phải từ bầu trời. Không phải từ sách vở. Mà từ đất.
Và đất không cần giàu. Đất chỉ cần trống. Và trống không phải thiếu. Trống là khả năng.
Tôi đã từng ngồi bên bờ sông một buổi chiều. Không làm gì. Không nghĩ gì cụ thể. Chỉ ngồi. Và trong sự ngồi đó, một điều gì đó xuất hiện. Không phải một ý tưởng kinh doanh. Mà là một sự rõ ràng về điều tôi đã tránh né trong nhiều năm. Sự rõ ràng đó không mang theo giải pháp. Nó chỉ mang theo sự thật. Và đôi khi, sự thật là tất cả những gì có người cần để bắt đầu.
Sáng tạo không phải sở hữu. Nó là không gian.
Nhưng không gian đó không tự nhiên tồn tại. Nó cần được bảo vệ. Khỏi tiếng ồn. Khỏi áp lực. Khỏi sự mong đợi. Và điều khó là: trong kinh doanh, không ai cho bạn không gian đó. Họ phải tự lấy. Và việc tự lấy không gian trong một môi trường yêu cầu kết quả thường bị xem là không hợp tác, không nhiệt tình, hoặc thiếu cam kết.
Tôi đã từng bị nói rằng tôi không có động lực. Vì tôi không phản ứng ngay lập tức với mọi email. Vì tôi không đưa ra ý kiến ngay trong cuộc họp. Vì tôi đôi khi im lặng quá lâu. Nhưng tôi biết rằng sự im lặng đó không phải thiếu. Nó là cần thiết. Và nếu tôi không bảo vệ nó, tôi sẽ mất nó. Và nếu tôi mất nó, tôi sẽ chỉ sản xuất. Tôi sẽ không còn tạo ra.
Có một sự im lặng mà rất ít người trong kinh doanh đề cập tới. Đó là sự im lặng trước khi quyết định. Không phải im lặng để nghĩ, không phải im lặng để phân tích, mà là im lặng để không làm gì cả.
Hầu hết các quyết định trong kinh doanh được đưa ra trong một trạng thái chạy. Người ta nói chuyện, nhận email, trả lời tin nhắn, họp mặt, rồi đột nhiên quyết định. Như thể quyết định là một sản phẩm phụ của hoạt động. Nhưng tôi đã thấy rằng những quyết định quan trọng nhất của mình lại đến từ những khoảnh khắc mà tôi không làm gì cả.
Tôi đã thấy một giám đốc điều hành đứng trước một quyết định mua lại công ty khác. Ông ta có tất cả dữ liệu. Các báo cáo tài chính, phân tích thị trường, dự báo tăng trưởng. Mọi người trong ban lãnh đạo đều nói ông ta nên làm. Nhưng ông ta không làm. Ông ta đợi một tuần. Rồi hai tuần. Mọi người bắt đầu lo lắng. Cổ đông gọi điện. Báo chí đồn đoán. Và ông ta vẫn đợi.
Cuối cùng, ông ta quyết định không mua. Không phải vì dữ liệu thay đổi. Mà vì trong sự đợi chờ đó, ông ta nhận ra rằng mình không thực sự muốn. Ông ta chỉ nghĩ rằng mình nên muốn. Và sự khác biệt giữa hai điều đó là tất cả.
Tôi đã từng chứng kiến một cuộc họp mà mọi người đang thúc giục một quyết định. Đồng hồ đang chạy. Deadline đang đến gần. Và người phải quyết định ngồi đó, không nói gì. Không phải vì ông ta không quyết đoán. Mà vì ông ta biết rằng quyết định đó sẽ thay đổi nhiều thứ, và ông ta cần thời gian để cảm nhận điều đó. Không phải để suy nghĩ về nó. Mà để cảm nhận.
Tôi không nói về trực giác. Từ đó bị dùng quá nhiều và bị hiểu sai quá nhiều. Mọi người nói trực giác như thể nó là một siêu năng lực, một thứ gì đó vượt qua lý trí. Nhưng tôi không nghĩ vậy. Tôi nghĩ nó chỉ là khả năng lắng nghe những gì không thể nói thành lời. Và để lắng nghe được những gì không thể nói thành lời, họ phải thôi nói.
Trực giác, theo cách tôi hiểu, không phải một thứ gì đó bí ẩn. Nó chỉ là sự tổng hợp của những gì bạn đã thấy, đã nghe, đã cảm nhận, nhưng không có ý thức xử lý. Nó nằm ở phần bên dưới của tâm trí, phần mà bạn không kiểm soát được. Và để nghe nó, họ phải tắt phần trên. Phần luôn muốn phân tích, luôn muốn giải thích, luôn muốn biện minh.
Tôi đã từng có một quyết định mà tôi không thể giải thích. Mọi người hỏi tôi tại sao. Tôi không có câu trả lời. Không phải vì tôi giấu. Mà vì tôi thực sự không biết. Tôi chỉ biết rằng nếu tôi chọn cái kia, tôi sẽ cảm thấy sai. Và cảm giác sai đó không dựa trên dữ liệu. Nó dựa trên điều gì đó sâu hơn. Một điều mà tôi không thể đặt tên.
Tôi nhớ một quyết định rất khó khăn. Công ty của tôi đang ở một ngã rẽ. Bên trái là một hướng đi an toàn, có lợi nhuận, có thị trường đã biết. Bên phải là một hướng đi không ai biết, không có dữ liệu, không có bằng chứng. Và tôi có dữ liệu cho bên trái. Tôi có báo cáo, có phân tích, có dự đoán. Còn bên phải, tôi chỉ có một cảm giác, không, không phải cảm giác, tôi chỉ có một sự trống rỗng mà tôi không biết giải thích thế nào.
Tôi đã mất một tuần để không quyết định. Mọi người xung quanh hỏi. Họ lo lắng. Họ nghĩ tôi do dự, yếu đuối, hoặc thiếu quyết đoán. Nhưng tôi không do dự. Tôi chỉ đang ở trong một trạng thái mà tôi cần ở. Và trong trạng thái đó, dần dần, không phải bằng một tiếng nói, không phải bằng một dấu hiệu, mà bằng sự biến mất của một nỗi sợ nào đó, tôi biết mình sẽ chọn hướng nào.
Không phải vì hướng đó tốt hơn. Mà vì nó là hướng mà tôi có thể đi mà không giả vờ.
Tôi đã chọn hướng bên phải. Và nó không chuyện ấy. Ít nhất là không theo định nghĩa thông thường. Công ty gặp khó khăn. Doanh thu giảm. Nhân viên ra đi. Nhưng tôi không hối hận. Không phải vì tôi dũng cảm. Mà vì tôi biết rằng nếu tôi chọn hướng bên trái, tôi sẽ luôn tự hỏi: liệu mình có đang sống cuộc đời của mình không? Và câu hỏi đó, dù vô hình, đau hơn bất kỳ tổn thất tài chính nào.
Điều này nghe có vẻ triết lý, nhưng nó không chỉ là triết lý. Nó là một thực hành. Và thực hành đó không dễ. Vì kinh doanh không thường cho phép bạn không quyết định. Kinh doanh yêu cầu tốc độ. Kinh doanh yêu cầu niềm tin. Kinh doanh yêu cầu bạn nói: tôi biết mình đang làm gì, ngay cả khi bạn không biết.
Nhưng tôi đã học được rằng niềm tin giả tạo là một loại thuốc ngủ. Nó giúp bạn di chuyển, nhưng nó không giúp bạn nhìn thấy. Và có những lúc, di chuyển không phải điều quan trọng nhất. Có những lúc, đứng im là điều cần thiết nhất.
Tôi đã thấy những người làm kinh doanh bằng niềm tin giả tạo. Họ luôn nói chắc chắn. Họ luôn có kế hoạch. Họ luôn biết mình đang đi đâu. Nhưng nếu bạn nhìn kỹ, bạn sẽ thấy họ đang chạy. Chạy khỏi sự không chắc chắn. Chạy khỏi câu hỏi. Chạy khỏi trống rỗng. Và cuối cùng, họ chạy đến một nơi mà họ không muốn ở.
Sự im lặng trong quyết định không phải sự chậm trễ. Nó là sự cho phép câu trả lời xuất hiện từ nơi không có câu hỏi. Nó là sự tin tưởng rằng nếu bạn thực sự cần biết, bạn sẽ biết. Và nếu bạn không biết, thì không biết cũng là một dạng biết.
Tôi không viết điều này để khuyên ai đó. Tôi không có quyền khuyên. Tôi chỉ đang mô tả một điều tôi đã thấy, và điều tôi thấy là: những quyết định tốt nhất của tôi không đến từ nơi tôi đã suy nghĩ nhiều nhất. Chúng đến từ nơi tôi đã dừng lại lâu nhất.
Tôi nhớ một đêm mưa. Tôi ngồi một mình trong xe, đỗ bên đường, nhìn qua kính chắn gió. Tôi không nghĩ về công việc. Tôi không nghĩ về gia đình. Tôi không nghĩ về bất cứ điều gì cụ thể. Tôi chỉ ngồi đó, nghe tiếng mưa rơi trên nóc xe, và cảm thấy một sự trống rỗng. Không phải trống rỗng buồn. Mà là trống rỗng sạch. Như một căn phòng vừa được dọn dẹp.
Và trong căn phòng đó, một điều gì đó xuất hiện. Không phải một ý tưởng. Không phải một quyết định. Mà là một sự rõ ràng. Tôi biết rằng mình cần làm gì tiếp theo. Không phải vì tôi đã suy nghĩ. Mà vì tôi đã ngừng suy nghĩ đủ lâu để thứ gì đó khác có thể nói.
Đôi khi người ta nghĩ rằng mỗi quyết định cần một lý do. Một câu chuyện. Một logic. Nhưng tôi đã thấy rằng những quyết định sâu sắc nhất không có lý do mà bạn có thể kể. Chúng có một lý do mà bạn chỉ có thể sống.
Tôi đã từng đưa ra một quyết định mà không ai hiểu. Tôi đóng một dự án mà mọi người nói sẽ chuyện ấy. Tôi từ bỏ một cơ hội mà mọi người nói tôi sẽ hối hận. Và tôi không có câu trả lời nào cho câu hỏi tại sao. Tôi chỉ có sự im lặng. Và trong sự im lặng đó, tôi biết rằng đó là điều tôi cần làm.
Không phải mọi quyết định đều đúng. Nhưng mọi quyết định đều là của bạn. Và sự khác biệt giữa một quyết định của bạn và một quyết định mà bạn đã bị thúc giục đưa ra là tất cả.
Rủi ro là một từ mà mọi người trong kinh doanh nói nhiều. Họ nói về quản lý rủi ro, đánh giá rủi ro, giảm thiểu rủi ro. Như thể rủi ro là một thứ cần đuổi, cần kiểm soát, cần loại bỏ. Nhưng tôi đã thấy rằng rủi ro không phải thứ để loại bỏ. Nó là thứ để sống cùng.
Tôi không nói rằng có người nên tìm rủi ro. Tôi không nói rằng có người nên yêu rủi ro. Nhưng tôi nghĩ rằng việc chúng ta nói giảm thiểu rủi ro nhiều đến mức đó cho thấy chúng ta đang sống trong một ảo tưởng: rằng có thể có một hành động không có rủi ro. Và ảo tưởng đó nguy hiểm hơn bất kỳ rủi ro nào.
Tôi đã từng nghe một chuyên gia tài chính nói về rủi ro. Ông ta dùng những thuật ngữ phức tạp. Phân tán rủi ro, bảo hiểm rủi ro, phòng ngừa rủi ro. Ông ta nói như thể rủi ro là một con thú hoang cần nhốt vào lồng. Nhưng tôi nghĩ rủi ro không phải con thú hoang. Nó là thức ăn. Nó là không khí. Nó là một phần của điều kiện sống.
Mọi quyết định kinh doanh đều có rủi ro. Không chỉ quyết định lớn. Cả quyết định nhỏ nhất: chọn màu logo, viết một email, hẹn một cuộc gặp, đều có rủi ro. Rủi ro không nằm ở quyết định. Rủi ro nằm ở việc bạn không biết điều gì sẽ xảy ra. Và vì bạn không bao giờ biết điều gì sẽ xảy ra, nên rủi ro không phải một yếu tố ngoại lệ. Nó là nền tảng.
Tôi đã từng tránh né một quyết định vì sợ rủi ro. Và khi nhìn lại, tôi thấy rằng việc tránh né đó cũng là một quyết định, và nó cũng có rủi ro. Nhưng khác biệt là: khi tránh né, tôi không nhìn thấy mình đang chọn. Tôi tưởng mình đang an toàn. Nhưng an toàn không có nghĩa là không có rủi ro. An toàn chỉ có nghĩa là rủi ro được giấu đi.
Rủi ro được giấu đi thường nguy hiểm hơn rủi ro được nhìn thấy. Vì khi bạn nhìn thấy nó, bạn có thể sống cùng nó. Khi bạn giấu nó, bạn sống trong ảo tưởng.
Tôi quan sát một người bạn. Anh ấy có một doanh nghiệp nhỏ. Anh không lớn, không nổi tiếng, không có nhiều nhân viên. Nhưng anh sống với nó đã nhiều năm. Tôi hỏi anh có sợ không. Anh nói có. Nhưng anh nói anh đã ngừng tìm cách không sợ. Anh nói anh chỉ sống với nỗi sợ đó, như sống với một người bạn không được dễ chịu. Không cần thích. Chỉ cần biết nó ở đó.
Anh nói điều đó khi chúng tôi đang uống cà phê vào một buổi sáng thứ Bảy. Quán không đông. Mặt trời chiếu qua cửa kính. Anh nhìn ra ngoài và nói: tôi đã từng sợ mất công ty. Bây giờ tôi vẫn sợ. Nhưng tôi không còn sợ cái sợ đó. Tôi biết nó ở đó. Và điều đó đủ rồi.
Tôi thấy đó là một cách tiếp cận khác. Không phải quyến rũ rủi ro. Không phải ôm lấy nỗi sợ. Mà là nhận ra rằng nó là một phần của nhịp thở. Như việc thở vào có không khí và thở ra có không khí, việc làm kinh doanh có rủi ro và có ổn định. Không cần phán xét cái nào tốt hơn.
Nhưng điều khó là: chúng ta được dạy để phán xét. Được dạy để tìm an toàn. Được dạy để tránh thất bại. Và những bài dạy đó không sai, chúng chỉ là không đầy đủ. Vì nếu bạn chỉ biết tránh thất bại, bạn sẽ không biết làm gì khi thất bại đến. Và nó sẽ đến. Không phải vì bạn xui xẻo. Mà vì nó là một phần của điều bạn đang làm.
Tôi đã thất bại. Nhiều lần. Và tôi đã học được rằng thất bại không phải ngược lại của chuyện ấy. Nó chỉ là một trạng thái. Như đói, như mệt, như vui. Nó không cần được khắc phục. Nó chỉ cần được nhìn nhận.
Nhưng nhìn nhận thất bại khi nó đang xảy ra là điều cực kỳ khó. Vì lúc đó, bạn đang trong đó. Bạn không có khoảng cách. Bạn không thể ngồi ngoài và nói: đây là thất bại, hay thật. Bạn đang chìm trong nó. Và sự chìm đó không phải thiếu sót. Nó là trải nghiệm.
Tôi nhớ một lần thất bại đặc biệt đau. Không phải vì tổn thất tài chính lớn. Mà vì nó xảy ra vào lúc tôi nghĩ rằng mình đã làm đúng mọi thứ. Tôi đã phân tích. Tôi đã chuẩn bị. Tôi đã dự phòng. Và nó vẫn xảy ra. Và trong khoảnh khắc đó, tôi nhận ra rằng không có cách nào để tránh hoàn toàn. Bạn chỉ có thể chọn cách đối mặt.
Rủi ro, với tôi, bây giờ không còn là thứ để tính toán. Nó là thứ để chịu đựng. Không phải vì tôi dũng cảm. Mà vì tôi mệt mỏi với việc chạy.
Không chạy không có nghĩa là đứng im. Nó có nghĩa là đi mà biết rằng bạn có thể vấp. Và vấp không phải kết thúc. Nó chỉ là một bước. Một bước mà bạn không dự định. Nhưng vẫn là một bước.
Tôi đã từng vấp. Nhiều lần. Và mỗi lần, tôi đều muốn đứng dậy ngay lập tức. Tôi đều muốn tiếp tục chạy. Tôi đều muốn quên đi rằng tôi đã vấp. Nhưng một lần, tôi đã ở lại trên mặt đất một lúc. Tôi không đứng dậy ngay. Và trong khoảnh khắc đó, tôi nhìn thấy một điều: tôi đã chạy quá nhanh. Tôi đã không nhìn đường. Tôi đã không nhìn mình.
Việc không chạy không có nghĩa là bạn từ bỏ. Nó có nghĩa là bạn chọn đi thay vì chạy. Và sự khác biệt giữa đi và chạy là: khi đi, bạn nhìn xung quanh.
Tôi đã từng đi bộ qua một con phố mà trước đó tôi chỉ lái xe qua. Và tôi thấy rằng con phố đó hoàn toàn khác khi đi bộ. Có những cửa hàng nhỏ mà tôi không bao giờ nhìn thấy từ xe. Có những người ngồi bên đường mà tôi không bao giờ để ý. Có những chi tiết trên những bức tường mà tôi không bao giờ biết tồn tại.
Và tôi nghĩ kinh doanh cũng như vậy. Khi bạn chạy, bạn chỉ thấy đích đến. Khi bạn đi, bạn thấy đường. Và đường, dù đi đến đâu, là điều thực sự quan trọng.
Tôi đã từng nghĩ rằng tiền là câu trả lời. Tôi nghĩ rằng nếu tôi có đủ tiền, mọi thứ sẽ ổn. Tôi sẽ không còn lo lắng. Tôi sẽ không còn sợ hãi. Tôi sẽ có thể làm những gì tôi muốn. Nhưng tôi đã thấy rằng tiền không phải câu trả lời. Nó là một câu hỏi. Và câu hỏi đó không có câu trả lời dễ dàng.
Tôi đã từng gặp một người rất giàu. Anh ta có nhiều nhà, nhiều xe, nhiều thứ mà tôi không biết tên. Và anh ta hỏi tôi: anh nghĩ tôi nên làm gì tiếp theo? Câu hỏi đó làm tôi ngạc nhiên. Không phải vì anh ta không biết. Mà vì anh ta có tất cả những thứ mà người ta nói sẽ mang lại câu trả lời, và anh ta vẫn không có câu trả lời.
Tôi đã nhìn thấy những người kiếm được nhiều tiền. Và tôi đã nhìn thấy những người đó sau khi họ kiếm được nó. Họ không hạnh phúc hơn. Họ không tự do hơn. Họ chỉ bận rộn hơn. Và sự bận rộn đó, khi bạn nhìn kỹ, là một dạng chạy trốn.
Tôi đã từng ngồi trong một văn phòng rất sang trọng. Chủ nhân của văn phòng đó là một người rất chuyện ấy theo mọi định nghĩa. Nhưng trong suốt cuộc nói chuyện, anh ta liên tục nhìn đồng hồ. Không phải vì anh ta cần đi đâu. Mà vì anh ta không biết làm gì với thời gian. Anh ta đã quen với việc bận rộn đến mức khi không bận, anh ta cảm thấy lạc lõng.
Tôi hỏi anh ta: nếu anh không cần làm gì cả trong một tuần, anh sẽ làm gì? Anh ta im lặng rất lâu. Và câu im lặng đó nói lên nhiều điều hơn bất kỳ câu trả lời nào anh ta có thể nói. Cuối cùng anh nói: tôi không biết. Và trong ba từ đó, tôi nghe thấy sự trống rỗng mà không số tiền nào có thể lấp đầy.
Tiền, với tôi, giống như một tấm gương. Nó phản chiếu những gì bạn đã mang theo từ trước. Nếu bạn mang theo sợ hãi, tiền sẽ làm sợ hãi lớn hơn. Nếu bạn mang theo cô độc, tiền sẽ làm cô độc rõ hơn. Nếu bạn mang theo trống rỗng, tiền sẽ làm trống rỗng vang hơn.
Tôi đã từng nghĩ rằng tiền sẽ giải quyết những vấn đề của tôi. Nhưng tôi đã thấy rằng tiền không giải quyết vấn đề. Nó chỉ làm vấn đề rõ hơn. Nếu vấn đề của bạn là bạn không biết mình muốn gì, tiền sẽ làm câu hỏi đó cấp thiết hơn. Nếu vấn đề của bạn là bạn sợ bị từ chối, tiền sẽ làm nỗi sợ đó lớn hơn vì bây giờ bạn có nhiều thứ để mất.
Tôi đã gặp một người bạn đã bán công ty của mình. Anh ta có tiền. Nhiều tiền. Và anh ta nói với tôi rằng anh cảm thấy bị phản bội. Không phải bởi ai đó. Mà bởi chính niềm tin của anh. Niềm tin rằng khi anh có tiền, mọi thứ sẽ khác. Nhưng mọi thứ không khác. Anh vẫn là anh. Và những gì anh đã tránh né vẫn ở đó. Chỉ là bây giờ anh không còn cái cớ để tránh né nữa.
Đó là điều tôi muốn nói. Tiền lấy đi cái cớ. Khi bạn không có tiền, bạn có thể nói: tôi không hạnh phúc vì tôi không có tiền. Nhưng khi bạn có tiền, bạn không thể nói điều đó nữa. Và họ phải đối mặt với câu hỏi: vậy tại sao tôi không hạnh phúc?
Câu hỏi đó đáng sợ. Đáng sợ hơn bất kỳ câu hỏi kinh doanh nào. Vì nó không có câu trả lời bên ngoài. Không có ai để đổ lỗi. Không có hoàn cảnh nào để than phiền. Chỉ có bạn. Và bạn không biết câu trả lời.
Tôi đã từng nghĩ rằng kinh doanh là về tiền. Nhưng tôi đã thấy rằng kinh doanh không bao giờ chỉ về tiền. Nó luôn về người. Và người đó là bạn. Tiền chỉ là cách bạn đo lường một phần của câu chuyện. Nhưng câu chuyện luôn lớn hơn số đo.
Tôi nhớ một buổi chiều tôi ngồi với một kế toán viên. Ông ta đang xem qua báo cáo tài chính của công ty tôi. Ông chỉ vào những con số, giải thích ý nghĩa của từng con số, dự báo xu hướng. Và tôi nghe ông nói, nhưng tôi đang nghĩ về điều khác. Tôi đang nghĩ về những người đứng sau những con số đó. Những người đã làm việc, đã hy vọng, đã lo lắng, đã vui mừng. Và tôi biết rằng không con số nào có thể nói về điều đó.
Kế toán viên hỏi tôi: anh có hiểu không? Tôi nói có. Nhưng tôi hiểu điều ông không nói. Tôi hiểu rằng những con số đó là một câu chuyện, và câu chuyện đó không chỉ về tiền. Nó về những người đã đặt một phần cuộc đời họ vào thứ gì đó mà họ tin tưởng. Và dù thứ đó chuyện ấy hay thất bại, phần đặt vào đó là thật.
Tôi không nói rằng tiền không quan trọng. Nó quan trọng. Nó quan trọng như nước, như thức ăn, như nhà ở. Nhưng giống như nước không phải cuộc sống, tiền không phải mục đích. Nó chỉ là phương tiện. Và khi bạn nhầm phương tiện với mục đích, bạn sẽ đi rất xa mà không bao giờ đến nơi bạn muốn.
Tôi đã từng nhầm. Tôi đã từng nghĩ rằng nếu tôi kiếm đủ tiền, tôi sẽ có thời gian để làm những gì tôi thực sự yêu thích. Nhưng tôi đã thấy rằng thời gian không đến từ tiền. Thời gian đến từ việc bạn chọn dành thời gian. Và việc chọn dành thời gian không cần tiền. Nó cần can đảm.
Can đảm để nói không. Can đảm để từ chối cơ hội. Can đảm để để mọi thứ như cũ dù có thể tốt hơn. Và can đảm đó, tôi đã thấy, hiếm hơn nhiều so với can đảm để kiếm tiền.